LEMRACE: Θωρακίζοντας την αγροτική γενετική κληρονομιά της Λήμνου
Με μία εκδήλωση που πραγματοποιήθηκε το Σάββατο 22 Μαρτίου στον Πολυχώρο Αποθήκη στη Μύρινα, το έργο του MedINA “LEMRACE – Διατήρηση του φυτογενετικού πλούτου της Λήμνου: τοπικές ποικιλίες για την αειφόρο ανάπτυξη του λημνιακού αγροδιατροφικού συστήματος” ολοκλήρωσε τον κύκλο του.
Την εκδήλωση παρακολούθησαν περισσότερα από 30 άτομα, ενώ με την παρουσία του την τίμησε και ο Αντιδήμαρχός Λήμνου, κύριος Δημήτριος Μπουλώτης, ο οποίος απηύθυνε σύντομο χαιρετισμό και παράλληλα ευχαρίστησε το MedINA για το «σπουδαίο έργο που προσφέρει στο νησί της Λήμνου, στην τοπική κοινότητα και στη διαφύλαξη της αγροδιατροφικής του κληρονομιάς».
Η Δανάη Σφακιανού, γεωπόνος-τεχνολόγος και υπεύθυνη του έργου LEMRACE, τόνισε τη σπουδαιότητα της παραγωγής πιστοποιημένου σπόρου από τους επίσημους διατηρητές, μετά την ένταξή μιας τοπικής ποικιλίας στον Εθνικό Κατάλογο Ποικιλιών Καλλιεργούμενων Φυτών, προκειμένου η ποικιλία να παραμείνει ζωντανή, παραγωγική, και να προσφέρει οικονομικά οφέλη στους παραγωγούς.
Στην ομιλία της η κα Παρθενόπη Ράλλη, υπεύθυνη συντονισμού της Τράπεζας Διατήρησης Γενετικού Υλικού του Ινστιτούτου Γενετικής Βελτίωσης και Φυτογενετικών Πόρων του ΕΛΓΟ ΔΗΜΗΤΡΑ, αναφέρθηκε στη μακροχρόνια συνεργασία της Τράπεζας Γενετικού Υλικού με τους φορείς του νησιού και τις συντονισμένες προσπάθειες που γίνονται για τη διατήρηση και την αξιοποίηση των τοπικών ποικιλιών. Ο κ. Παναγιώτης Κάτσαρης, γεωπόνος-βιοτεχνολόγος, υπεύθυνος έργων έρευνας και ανάπτυξης του Τμήματος Ελαίας και Οπωροκηπευτικών Καλαμάτας ανέλυσε τις τεχνικές καλλιέργειες της συκιάς στον ελλαδικό χώρο και αναφέρθηκε στους παράγοντες που επηρεάζουν την παραγωγή σύκου σε παγκόσμια κλίμακα. Τέλος, η κα Πασχαλίνα Χατζοπούλου, διευθύντρια ερευνών στο Τμήμα Αρωματικών Φαρμακευτικών Φυτών, Ινστιτούτο Γενετικής Βελτίωσης και Φυτογενετικών Πόρων του ΕΛΓΟ ΔΗΜΗΤΡΑ, παρουσίασε τα συχνότερα εμφανιζόμενα είδη αρωματικών και φαρμακευτικών φυτών στη Λήμνο και τόνισε τη σημασία της αειφορικής συλλογής τους.
Κατά τη διάρκεια της εκδήλωσης μοιράστηκαν 80 φακελάκια με σπόρους τοπικών ποικιλιών Λήμνου (τοματίνι μηλούδι, κλωσσάγγουρο, σουσάμι και άφκος) προς φύτευση και διατήρηση των ειδών. Επιπλέον, μοσχεύματα άσπρης και μαύρης συκιάς δόθηκαν από ντόπιο παραγωγό στον κ. Κάτσαρη. Τα μοσχεύματα έχουν ήδη τοποθετηθεί στην υδρονέφωση του τμήματος, προς ριζοβολία και μελέτη καταγραφής των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών τους.
Αξίζει να σημειωθεί πως στην εκδήλωση έδωσαν το παρών και κάτοικοι της Μυτιλήνης με σχετικό υπόβαθρο, συγκεκριμένα ένας γεωπόνος-εκπαιδευτικός και μία σπουδάστρια του ΙΕΚ Αγροτουρισμού, οι οποίοι συζήτησαν με τους ομιλητές και τους εκπροσώπους του MedINA, εξετάζοντας τα ενδεχόμενα μελλοντικών συνεργειών.
Το LEMRACE είχε ως στόχο τη θωράκιση της αγροτικής γενετικής κληρονομιάς της Λήμνου και το MedINA εργάστηκε εντατικά προς αυτή την κατεύθυνση, τα τελευταία δύο χρόνια. Παρακαταθήκη του έργου αποτελεί η κοινοτική τράπεζα σπόρων «Κιβωτός Λημνιακών Σπόρων» στην οποία διατηρούνται σπόροι 35 τοπικών ποικιλιών. Η κιβωτός “ζωντανεύει” από το δίκτυο 22 ενεργών διατηρητών στο νησί, οι οποίοι καλλιεργούν τις ποικιλίες αυτές και αναδιαμοιράζονται τους σπόρους. Απόσταγμα της διετούς προσπάθειας είναι και η κατάθεση των φακέλων για τις τοπικές ποικιλίες μακρόστενης τομάτας και «μηλούδι» στον Εθνικό Κατάλογο Ποικιλιών.
Το MedINA φιλοδοξεί μελλοντικά να προστεθούν και άλλες τοπικές ποικιλίες στην κοινοτική τράπεζα σπόρων και τον Εθνικό Κατάλογο και με την ανάπτυξη νέων συνεργασιών να αναδειχθεί ο φυτογενετικός πλούτος του νησιού και να διαφυλαχθεί η αγροδιατροφική μας κληρονομιά.
Το έργο «LEMRACE: Διατήρηση του φυτογενετικού πλούτου της Λήμνου: τοπικές ποικιλίες για την αειφόρο ανάπτυξη του λημνιακού αγροδιατροφικού συστήματος», προϋπολογισμού 49.750,00 € υλοποιήθηκε από το Μεσογειακό Ινστιτούτο για τη Φύση και τον Άνθρωπο και το Ινστιτούτο Γενετικής Βελτίωσης & Φυτογενετικών Πόρων (ΙΓΒΦΠ) / Τράπεζα Διατήρησης Γενετικού Υλικού (ΤΓΥ) του ΕΛΓΟ ΔΗΜΗΤΡΑ στο πλαίσιο του χρηματοδοτικού προγράμματος «ΦΥΣΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ & ΚΑΙΝΟΤΟΜΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ 2023», του ΑΞΟΝΑ ΠΡΟΤΕΡΑΙΟΤΗΤΑΣ 4: «ΚΑΙΝΟΤΟΜΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ ΜΕ ΤΟΥΣ ΠΟΛΙΤΕΣ». Το έργο ανήκει στο θεματικό πεδίο «Α.4. Προστασία και Διατήρηση της Βιοποικιλότητας» και χρηματοδοτήθηκε από το Πράσινο Ταμείο.
LEMRACE: Δράση για την αγροδιατροφική κληρονομιά της Λήμνου - Παρόν & Μέλλον
Μετά από δύο χρόνια εντατικών προσπαθειών, το έργο “LEMRACE - Διατήρηση του φυτογενετικού πλούτου της Λήμνου: τοπικές ποικιλίες για την αειφόρο ανάπτυξη του λημνιακού αγροδιατροφικού συστήματος” -μια πρωτοβουλία του MedINA- φτάνει στο τέλος του. Με επίκεντρο την αγροτική γενετική κληρονομιά της Λήμνου και τη διατήρηση των φυτογενετικών της πόρων, το LEMRACE έπαιξε καθοριστικό ρόλο στη διαφύλαξη και προώθηση των τοπικών παραδοσιακών ποικιλιών ως ακρογωνιαίου λίθου της βιώσιμης αγροδιατροφικής ανάπτυξης.
Το Σάββατο 22 Μαρτίου 2025 και ώρα 18:00, στον Πολυχώρο Αποθήκη στη Μύρινα, θα πραγματοποιηθεί η απολογιστική εκδήλωση του LEMRACE, “Δράση για την αγροδιατροφική κληρονομιά της Λήμνου”, με τη συμμετοχή εκπροσώπων από το MedINA και τον ΕΛΓΟ ΔΗΜΗΤΡΑ, οι οποίοι θα αναφερθούν στα αποτελέσματα του έργου και θα συζητήσουν για το μέλλον της αγροδιατροφικής κληρονομιάς της Λήμνου. Στο τέλος της εκδήλωσης θα διαμοιραστούν σπόροι τοπικών ποικιλιών. Δείτε εδώ το αναλυτικό πρόγραμμα της εκδήλωσης.
Κατά τη διάρκεια υλοποίησης του LEMRACE:
- Δημιουργήθηκε η κοινοτική τράπεζα σπόρων “Κιβωτός Λημνιακών Σπόρων”, όπου διατηρούνται 35 τοπικές ποικιλίες, με στόχο τη διάσωση και διάδοση του πλούσιου γενετικού υλικού του νησιού. Παράλληλα, αναπτύχθηκε ένα ευέλικτο δίκτυο 15 διατηρητών ποικιλιών που δρουν σε συντονισμό με την Κιβωτό.
- Κατατέθηκαν δύο νέοι φάκελοι για την ένταξη τοπικών ποικιλιών τομάτας της Λήμνου στον Εθνικό Κατάλογο Ποικιλιών. Πρόκειται για τη μακρόστενη τομάτα Λήμνου, με προτεινόμενη ονομασία "κοκκινόγεια", και το τοματίνι «μηλούδι»!
- Πραγματοποιήθηκαν τρία εργαστήρια κατάρτισης για τις τοπικές ποικιλίες της Λήμνου και τρεις εκπαιδευτικές δράσεις με μαθητές/μαθήτριες και εκπαιδευτικούς, ενισχύοντας τη γνώση για τη διατήρηση, την προώθηση και αξιοποίηση των παραδοσιακών ποικιλιών του νησιού.
- Αναπτύχθηκε η πρότυπη βραχεία αλυσίδα προσφοράς «Από τον σπόρο στο πιάτο» και αξιοποιήθηκαν οι τοπικές ποικιλίες άφκος και ασπρομύτικο φασόλι. Οι εν λόγω ποικιλίες εντάχθηκαν σε γαστρονομικά πιάτα που σερβίρονται σε τρία εστιατόρια της Λήμνου, φέρνοντας κοντά καλλιεργητές του νησιού με ντόπιους σεφ.
Η εκδήλωση είναι ανοιχτή στο κοινό και φιλοδοξεί να φέρει κοντά μέλη της τοπικής κοινότητας της Λήμνου και να ανοίξει τη συζήτηση για το μέλλον στη διαφύλαξη του φυτογενετικού πλούτου του τόπου.
Το έργο «LEMRACE: Διατήρηση του φυτογενετικού πλούτου της Λήμνου: τοπικές ποικιλίες για την αειφόρο ανάπτυξη του λημνιακού αγροδιατροφικού συστήματος», προϋπολογισμού 49.750,00 € υλοποιήθηκε από το Μεσογειακό Ινστιτούτο για τη Φύση και τον Άνθρωπο και το Ινστιτούτο Γενετικής Βελτίωσης & Φυτογενετικών Πόρων (ΙΓΒΦΠ) / Τράπεζα Διατήρησης Γενετικού Υλικού (ΤΓΥ) του ΕΛΓΟ ΔΗΜΗΤΡΑ στο πλαίσιο του χρηματοδοτικού προγράμματος «ΦΥΣΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ & ΚΑΙΝΟΤΟΜΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ 2023», του ΑΞΟΝΑ ΠΡΟΤΕΡΑΙΟΤΗΤΑΣ 4: «ΚΑΙΝΟΤΟΜΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ ΜΕ ΤΟΥΣ ΠΟΛΙΤΕΣ». Το έργο ανήκει στο θεματικό πεδίο «Α.4. Προστασία και Διατήρηση της Βιοποικιλότητας» και χρηματοδοτήθηκε από το Πράσινο Ταμείο.
Πρώτη επίσκεψη σχολείου στην «Κιβωτό Λημνιακών Σπόρων»
Στην «Κιβωτό Λημνιακών Σπόρων», στη Λήμνο, πραγματοποιήθηκε η πρώτη επίσκεψη μαθητών και μαθητριών της Β’ τάξης του τομέα Γεωπονίας και Τροφίμων του ΕΠΑΛ Μούδρου, με υπεύθυνη καθηγήτρια την κυρία Μαρία Δερβίση. Τους μαθητές υποδέχτηκε η Δανάη Σφακιανού, Γεωπόνος του MedINA και Υπεύθυνη της Τράπεζας Σπόρων.
Κατά τη διάρκεια της επίσκεψης, οι μαθητές και οι μαθήτριες είχαν την ευκαιρία να εξερευνήσουν όρους όπως αυτοί της «Αγροβιοποικιλότητας» και των «Τοπικών Ποικιλιών», να ενημερωθούν για τη σπουδαιότητα της διάσωσης και διάδοσης του πλούσιου γενετικού υλικού του νησιού, αλλά και των γεωργικών πρακτικών που συμβάλλουν στη διατήρηση της βιοποικιλότητας εν γένει.
Τα παιδιά γνώρισαν τους σπόρους 35 τοπικών ποικιλιών που διατηρούνται στην Τράπεζα Σπόρων και με μεγάλη προθυμία πήραν μέρος στη διαδικασία συσκευασίας τους, συμμετέχοντας με αυτό τον τρόπο στην προετοιμασία της επερχόμενης εκδήλωσης για την ολοκλήρωση του έργου LEMRACE. Επιπλέον, παρατήρησαν καρπούς διαφόρων ποικιλιών τομάτας και έμαθαν τον τρόπο με τον οποίο συμπληρώνεται το τεχνικό δελτίο με τα χαρακτηριστικά μιας ποικιλίας για την ένταξή της στον Εθνικό Κατάλογο Καλλιεργούμενων Φυτών. Τέλος, χρησιμοποίησαν τον εξοπλισμό της Τράπεζας για να κατανοήσουν στην πράξη πώς γίνεται ο καθαρισμός των σπόρων και η ξήρανσή τους πριν την αποθήκευση.
Η διαφύλαξη του φυτογενετικού πλούτου της Λήμνου και η θωράκιση της αγροτικής γενετικής της κληρονομιάς δεν αφορά μόνο τις τωρινές γενιές, αλλά και αυτές του μέλλοντος!
Η δημιουργία της «Κιβωτού Λημνιακών Σπόρων» είναι μέρος του έργου του MedINA “LEMRACE: Διατήρηση του φυτογενετικού πλούτου της Λήμνου: τοπικές ποικιλίες για την αειφόρο ανάπτυξη του λημνιακού αγροδιατροφικού συστήματος”, το οποίο υλοποιείται σε συνεργασία με το Ινστιτούτο Γενετικής Βελτίωσης & Φυτογενετικών Πόρων (ΙΓΒΦΠ) του ΕΛΓΟ ΔΗΜΗΤΡΑ και χρηματοδοτείται από το Πράσινο Ταμείο.
Όλη η γεύση της Λήμνου στο πιάτο σας!
Το φαγητό είναι κάτι περισσότερο από τροφή - είναι πολιτισμός και ιστορία. Μια ιστορία που περνάει από γενιά σε γενιά. Στο νησί της Λήμνου, η γη ψιθυρίζει τις δικές της ιστορίες μέσα από τις γεύσεις των παραδοσιακών ποικιλιών της, που καλλιεργούνται με περίσσια φροντίδα εδώ και αιώνες.
Μέσω του έργου LEMRACE στηρίζουμε τις παραδοσιακές γεύσεις, προάγοντας την αγροδιατροφική κληρονομιά του νησιού! Με κεντρικό μήνυμα “Από τον σπόρο στο πιάτο” οι καλλιεργητές της Λήμνου έρχονται κοντά με ντόπιους σεφ που έχουν αξιοποιήσει τις τοπικές ποικιλίες σπόρων, εντάσσοντάς τις σε αυθεντικά γαστρονομικά πιάτα. Στόχος είναι να προωθήσουμε τη χρήση των σπόρων στη σύγχρονη κουζίνα, προωθώντας παράλληλα τη διατήρησή τους και την ένταξή τους στον εθνικό κατάλογο ποικιλιών.
Το ασπρομύτικο φασόλι και ο άφκος, μοναδικές ποικιλίες της Λήμνου, αξιοποιούνται από τα καταστήματα εστίασης και αναδεικνύονται μέσα από νόστιμες συνταγές, αποκτώντας έτσι προστιθέμενη αξία!
Για την περαιτέρω προβολή των εν λόγω καλλιεργειών, στο πλαίσιο του έργου, δημιουργήθηκε ένα προωθητικό φυλλάδιο για την αγροδιατροφική κληρονομιά της Λήμνου και τοποθετήθηκε σε τρία τοπικά εστιατόρια, τα οποία φιλοξενούν στο μενού τους συνταγές με τοπικές ποικιλίες. Συγκεκριμένα, το φυλλάδιο συνοδεύει τους καταλόγους των εστιατορίων Εννοια ποχ’ς στο χωριό Λύχνα, Η παλιά μας γειτονιά στο χωριό Σαρδές και το Φλωμάρι στην παραλία Γομάτι.
Μπορείτε να δείτε το φυλλάδιο εδώ.
Αγκαλιάζοντας αυτές τις τοπικές ποικιλίες και γεύσεις, η κοινωνία της Λήμνου συμβάλλει στην αναβίωσή τους διασφαλίζοντας ότι θα παραμείνουν ζωτικό μέρος της διατροφικής κληρονομιάς του τόπου.
Το έργο «Διατήρηση του φυτογενετικού πλούτου της Λήμνου: τοπικές ποικιλίες για την αειφόρο ανάπτυξη του λημνιακού αγροδιατροφικού συστήματος», προϋπολογισμού 49.750,00 € υλοποιείται από το Μεσογειακό Ινστιτούτο για τη Φύση και τον Άνθρωπο και το Ινστιτούτο Γενετικής Βελτίωσης & Φυτογενετικών Πόρων (ΙΓΒΦΠ) / Τράπεζα Διατήρησης Γενετικού Υλικού (ΤΓΥ) του ΕΛΓΟ ΔΗΜΗΤΡΑ στο πλαίσιο του χρηματοδοτικού προγράμματος «ΦΥΣΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ & ΚΑΙΝΟΤΟΜΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ 2023», του ΑΞΟΝΑ ΠΡΟΤΕΡΑΙΟΤΗΤΑΣ 4: «ΚΑΙΝΟΤΟΜΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ ΜΕ ΤΟΥΣ ΠΟΛΙΤΕΣ». Το έργο ανήκει στο θεματικό πεδίο «Α.4. Προστασία και Διατήρηση της Βιοποικιλότητας» και χρηματοδοτείται από το Πράσινο Ταμείο.
Φωτογραφία: Μανιτάρια με ασπρομύτικο φασόλι πιάζ
Τοπικές Ποικιλίες: Ο κρυμμένος θησαυρός της Λήμνου
Γνωρίζατε πως μόλις το 1% των αγροτικών εκτάσεων της Ελλάδας καλλιεργείται με παραδοσιακές ποικιλίες; Ενώ πολλές περιοχές της χώρας μας διαθέτουν μεγάλη ποικιλία τοπικών καλλιεργούμενων φυτών, τα περισσότερα από αυτά δεν καταφέρνουν να διαφυλαχτούν και χάνονται με το πέρασμα του χρόνου.
Κατά τη διάρκεια υλοποίησης του LEMRACE, και μεταξύ άλλων δράσεων, δημιουργήθηκε η κοινοτική τράπεζα σπόρων “Κιβωτός Λημνιακών Σπόρων”. Η τράπεζα σπόρων εδρεύει στη Μύρινα της Λήμνου και, υπό τον συντονισμό της Τράπεζας Διατήρησης Γενετικού Υλικού του ΕΛΓΟ ΔΗΜΗΤΡΑ, φροντίζει την ασφαλή διατήρηση του απαραίτητου πολλαπλασιαστικού υλικού, συντηρώντας περισσότερες από 30 τοπικές ποικιλίες σπόρων. Παράλληλα, υποστηρίζει το δίκτυο διατηρητών και επιτρέπει την άμεση πρόσβαση σε κάθε ενδιαφερόμενο αγρότη.
Ανάμεσα στις 30 ποικιλίες, μπορεί κανείς να συναντήσει τα λαθούρια της Λήμνου, τον Άφκο και το Λαφύρι, δύο από τις τοπικές καλλιεργούμενες ποικιλίες του νησιού που έχουν διασωθεί και συνθέτουν τη γνωστή σε όλους μας φάβα! Ο Άφκος [Lathyrus ochrus (L.) DC], με την πλούσια γεύση και η καλλιέργειά του έχει εντοπιστεί στο Καρπάσι, την Ατσική, το Μούδρο και τα Καμίνια. Το Λαφύρι [Lathyrus sativus L], γλυκό στη γεύση του, ξεχωρίζει από την όψη του, η οποία χάρη στους ιδιαίτερους χρωματισμούς της θυμίζει μικρή πέτρα.
Οι τομάτες αποτελούν επίσης μια σημαντική ποικιλία του νησιού που διατηρείται στην Τράπεζα Λημνιακών Σπόρων. Η τομάτα Μηλούδι [Solanum lycopersicum L.], είναι το πιο ζουμερό τοματίνι του τόπου, το οποίο φυτεύεται μόνο μια φορά κι έπειτα φυτρώνει μόνο του κάθε χρόνο! Η καλλιέργειά του έχει εντοπιστεί στη Μύρινα και στα χωριά Δάφνη, Κάσπακα, Καρπάσι, Λύχνα και Παναγιά. Η Μακρόστενη Τομάτα [Solanum lycopersicum L.] προσφέρεται για το πιο εύγεστο γλυκό κουταλιού, μαρμελάδα, λιαστές τομάτες και σάλτσα! Είναι μια εξαιρετικά ανθεκτική ποικιλία που η καλλιέργειά της έχει εντοπιστεί στη Δάφνη, τη Μύρινα, τον Άγιο Δημήτριο, το Κοντοπούλι και την Παναγιά.
Μία από τις ποικιλίες που έχουν επηρεαστεί από την κλιματική αλλαγή και κινδυνεύει με εξαφάνιση είναι αυτή του Γυφτοφάσουλου [Vigna Unguiculata (L.) Walp.]. Το γυφτοφάσουλο έχει μοναδική γεύση και καταναλώνεται σε σαλάτα ή σε σούπα. Το Απρομύτικο Φασόλι [Vigna unguiculata (L.) Walp.] είναι ξηρική καλλιέργεια, ενώ αποτελεί μοναδικό υλικό για τοπικούς και μη σεφ!
Το κριθάρι Παναγιάς καλλιεργείται ευρέως σε ολόκληρη τη Λήμνο και προτιμάται από τους περισσότερους γεωργοκτηνοτρόφους του νησιού, αφού προσφέρει εξαιρετικής ποιότητας καρπό και σανό. Η λημνιά τοπική ποικιλία είναι ήδη εγγεγραμμένη στον Εθνικό Κατάλογο Τοπικών Ποικιλιών, έπειτα από συντονισμένες προσπάθειες του MedINA με τον Όμιλο Προστασίας Περιβάλλοντος και Αρχιτεκτονικής Κληρονομιάς νήσου Λήμνου «Ανεμόεσσα», το Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών και τους αγροτικούς συνεταιρισμούς του νησιού.
Οι προσπάθειες για την ένταξη όλων των προαναφερθέντων ποικιλιών στον Εθνικό Κατάλογο Τοπικών Ποικιλιών είναι εντατικές, διαρκείς και συντονισμένες, με την ελπίδα να παραμείνουν ζωντανές και να διατηρούν τον φυτογενετικό πλούτο της Λήμνου.
Το έργο «Διατήρηση του φυτογενετικού πλούτου της Λήμνου: τοπικές ποικιλίες για την αειφόρο ανάπτυξη του λημνιακού αγροδιατροφικού συστήματος», προϋπολογισμού 49.750,00 € υλοποιείται από το Μεσογειακό Ινστιτούτο για τη Φύση και τον Άνθρωπο και το Ινστιτούτο Γενετικής Βελτίωσης & Φυτογενετικών Πόρων (ΙΓΒΦΠ) / Τράπεζα Διατήρησης Γενετικού Υλικού (ΤΓΥ) του ΕΛΓΟ ΔΗΜΗΤΡΑ στο πλαίσιο του χρηματοδοτικού προγράμματος «ΦΥΣΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ & ΚΑΙΝΟΤΟΜΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ 2023», του ΑΞΟΝΑ ΠΡΟΤΕΡΑΙΟΤΗΤΑΣ 4: «ΚΑΙΝΟΤΟΜΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ ΜΕ ΤΟΥΣ ΠΟΛΙΤΕΣ». Το έργο ανήκει στο θεματικό πεδίο «Α.4. Προστασία και Διατήρηση της Βιοποικιλότητας» και χρηματοδοτείται από το Πράσινο Ταμείο.
Εργαστήριο Λαχανικών στη Λήμνο
Το τρίτο εργαστήρι κατάρτισης για τις τοπικές ποικιλίες λαχανικών πλησιάζει και παράλληλα ολοκληρώνει τον κύκλο σεμιναρίων για τη διατήρηση, προώθηση και αξιοποίηση των παραδοσιακών ποικιλιών της Λήμνου. Το εργαστήριο με τίτλο «Παραδοσιακές Ποικιλίες Λαχανικών: Τεχνικές Σποροπαραγωγής και Διατήρησης» θα πραγματοποιηθεί την Τρίτη 30 Ιουλίου στον Πολυχώρο Αποθήκη, στη Μύρινα, στις 20:00.
Θα έχουμε κοντά μας τον Δρ. Απόστολο Καλύβα, υπεύθυνο σποροπαραγωγής και βελτίωσης κηπευτικών και άλλων φυτών, στο Ινστιτούτο Γενετικής Βελτίωσης και Φυτογενετικών Πόρων του ΕΛΓΟ ΔΗΜΗΤΡΑ, με τον οποίο θα συζητήσουμε για την επιλογή, σποροπαραγωγή και διατήρηση των παραδοσιακών ποικιλιών λαχανικών.
Η Λήμνος, ακόμα και σήμερα, διαθέτει μεγάλο πλούτο τοπικών ποικιλιών λαχανικών, τον οποίο μπορούμε να διαφυλάξουμε και για τις επόμενες γενιές. Η επιστημονική και κοινωνικοοικονομική αξία των τοπικών ποικιλιών του νησιού είναι υψίστης σημασίας και αποτέλεσμα αιώνων επιλογής, διατήρησης και βελτίωσης από τους γεωργούς.
Η συμμετοχή στο σεμινάριο είναι δωρεάν και σας περιμένουμε, με πολλή χαρά, να μοιραστούμε γνώση, σκέψεις, προβληματισμούς και προτάσεις για να αξιοποιήσουμε τον μοναδικό αυτό θησαυρό της Λήμνου!
Το εργαστήρι λαχανικών τοπικών ποικιλιών είναι μέρος του έργου του MedINA “LEMRACE: Διατήρηση του φυτογενετικού πλούτου της Λήμνου: τοπικές ποικιλίες για την αειφόρο ανάπτυξη του λημνιακού αγροδιατροφικού συστήματος”, το οποίο υλοποιείται σε συνεργασία με το Ινστιτούτο Γενετικής Βελτίωσης & Φυτογενετικών Πόρων (ΙΓΒΦΠ) του ΕΛΓΟ ΔΗΜΗΤΡΑ και χρηματοδοτείται από το Πράσινο Ταμείο.
Εργαστήριο Αμυγδαλιάς στη Λήμνο
Το δεύτερο εργαστήρι κατάρτισης για τις τοπικές ποικιλίες της Λήμνου, έρχεται στην καρδιά του καλοκαιριού και αφορά τις αμυγδαλιές! Με ιδιαίτερη χαρά, το MedINA σε συνεργασία με το Ινστιτούτο Γενετικής Βελτίωσης και Φυτογενετικών Πόρων του ΕΛΓΟ ΔΗΜΗΤΡΑ σάς προσκαλούν στο εργαστήριο «Αμυγδαλιά: Ορθές καλλιεργητικές τεχνικές και πολλαπλασιασμός της», το οποίο θα πραγματοποιηθεί το Σάββατο 20 Ιουλίου στην Αίθουσα Γκαλιούρη στις 20.00 και την Κυριακή, 21 Ιουλίου στο Κτήμα Καρανικόλα (1ο χλμ Μύρινας – Θέρμων) στις 09:00.
Με την παρουσία του θα μας τιμήσει ο Δρ. Μάνθος Ιωάννης, Εντεταλμένος Ερευνητής με επιστημονικό αντικείμενο τη “Δενδροκομία Ακρόδρυων”, στο Τμήμα Ακρόδρυων του Ινστιτούτου Γενετικής Βελτίωσης και Φυτογενετικών Πόρων, του ΕΛΓΟ-ΔΗΜΗΤΡΑ. Η ερευνητική του δραστηριότητα επικεντρώνεται στην καλλιέργεια των Ακρόδρυων δέντρων (καρυδιάς, φιστικιάς, καστανιάς, αμυγδαλιάς) και, πιο συγκεκριμένα, στις νέες τεχνικές καλλιέργειας (άρδευση, λίπανση, κλπ.) και συγκομιδής, καθώς και στη μετασυλλεκτική διαχείριση των καρπών, με σκοπό τη βελτίωση της παραγωγικότητας και της ποιότητας των καρπών. Επιπλέον, εξειδικεύεται στη μελέτη και την αξιολόγηση των εμπορικών και αυτόχθονων ποικιλιών-πληθυσμών των ακρόδρυων ειδών και στη δημιουργία νέων βελτιωμένων ποικιλιών.
Η καλλιέργεια της αμυγδαλιάς στην Λήμνο ήταν από τις σημαντικότερες, μέχρι και τη δεκαετία του ’80, προσδίδοντας σημαντικό εισόδημα στους παραγωγούς του τόπου. Ακόμα και σήμερα, τα δέντρα αυτά προσφέρουν μεγάλες ποσότητες καρπών, χωρίς καμία φροντίδα. Μέρος της εν λόγω παραγωγής δύναται να καλύψει τις ανάγκες τόσο της τοπικής αγοράς (καταναλωτές, επισκέπτες κτλ.) όσο και των ζαχαροπλαστείων του νησιού, τα οποία χρησιμοποιούν το αμύγδαλο ως βάση σε παραδοσιακά γλυκά, όπως τα αμυγδαλωτά και τα βενιζέλικα. Οι πιο γνωστές ποικιλίες είναι το αμύγδαλο ‘καρυδάκι’, το ‘αφράτο’ και η ‘παπούτσα’ ενώ υπάρχουν αρκετοί αμυγδαλεώνες στο νησί που μπορούν να ξαναγίνουν παραγωγικοί.
Η συμμετοχή στο διήμερο εργαστήρι Αμυγδαλιάς είναι δωρεάν και η θεματολογία περιλαμβάνει:
- τον σκοπό του κλαδέματος και της διατήρησης του σχήματος των δέντρων σε παραγωγικούς αμυγδαλεώνες
- τη σημασία του κλαδέματος διαμόρφωσης σε νεαρά δέντρα αμυγδαλιάς
- τη φυτοπροστασία, τους κυριότερους εχθρούς και τις ασθένειες του δέντρου
- τον πολλαπλασιασμό των δέντρων και της ποικιλίας και τις ενδεικτικές προτάσεις λίπανσης της αμυγδαλιάς
Μαζί θα αξιοποιήσουμε τον θησαυρό των τοπικών ποικιλιών της Λήμνου και θα συνδημιουργήσουμε τοπόσημα προστιθέμενης αξίας!
Το εργαστήρι Aμυγδαλιάς είναι μέρος του έργου του MedINA "LEMRACE: Διατήρηση του φυτογενετικού πλούτου της Λήμνου: τοπικές ποικιλίες για την αειφόρο ανάπτυξη του λημνιακού αγροδιατροφικού συστήματος" και το δεύτερο μιας σειράς σεμιναρίων για τη διατήρηση, προώθηση και αξιοποίηση των παραδοσιακών ποικιλιών της Λήμνου. Υλοποιείται από το MedINA και το Ινστιτούτο Γενετικής Βελτίωσης & Φυτογενετικών Πόρων (ΙΓΒΦΠ) του ΕΛΓΟ ΔΗΜΗΤΡΑ, χρηματοδοτείται από το Πράσινο Ταμείο και πραγματοποιείται υπό την αιγίδα του Δήμου Λήμνου.
Οι τοπικές ποικιλίες της Λήμνου γίνονται παιχνίδι στο Μποβολέτειο Νηπιαγωγείο Μύρινας
“Τα πολύ παλιά χρόνια, περίπου 10.000 Π.Χ., οι άνθρωποι καθώς συνέλεγαν την τροφή τους, μάθαιναν σιγά σιγά πότε φύτρωναν τα φυτά, πότε έκαναν καρπούς και έτσι ξεκίνησαν να επιλέγουν τους σπόρους και να τα καλλιεργούν.
Έτσι, οι άνθρωποι άρχισαν σταδιακά να εξημερώνουν τα φυτά και από συλλέκτες έγιναν γεωργοί. Κατά τη διάρκεια των χρόνων, με την επιλογή των καλύτερων φυτών από τους γεωργούς και με τη βοήθεια της φύσης, δημιουργήθηκε αυτή η μεγάλη ποικιλία φρούτων, δημητριακών και λαχανικών!
Βρισκόμαστε, λοιπόν, στο παρόν με τις παραδοσιακές ποικιλίες της Λήμνου που χρειάζεται να διασώσουμε και να αξιοποιήσουμε”.
Τα παιδιά στο Μποβολέτιο νηπιαγωγείο Μύρινας είχαν την ευκαιρία, μέσα από μια σύντομη ιστορία, να μάθουν και να καταλάβουν από τη γεωπόνο του MedINA, Δανάη Σφακιανού, πότε οι άνθρωποι άρχισαν να καλλιεργούν τη γη για πρώτη φορά και να επιλέγουν σπόρους από τα καλύτερα φυτά για τις επόμενες σπορές τους, πώς από τον Αιγίλωπα φτάσαμε στη σημερινή μορφή του σιταριού και πώς σήμερα αυτές οι παραδοσιακές ποικιλίες κινδυνεύουν με εξαφάνιση, μεταξύ άλλων λόγω της χρήσης σύγχρονων . Έτσι όμως η χαρακτηριστική γεύση των τοπικών ποικιλιών, η ανθεκτικότητά τους και όλο το πολύτιμο γενετικό τους υλικό χάνεται. Επίσης, κάποιες από τις σύγχρονες ποικιλίες δεν μας δίνουν σπόρους για την επόμενη χρονιά ή οι σπόροι τους δεν έχουν φυτρωτικότητα.
Τα παιδιά κατάλαβαν πόσο πολύτιμες είναι οι παραδοσιακές ποικιλίες του τόπου μας, παρατηρώντας τους σπόρους καθεμιάς από αυτές. Μέσα απ’ το παιχνίδι, έμαθαν τον αγροτικό κύκλο των ποικιλιών, τοποθετώντας πάνω στον χάρτη της Λήμνου κι από μια ποικιλία ανάλογα με την εποχή και την περιοχή που καλλιεργείται, ενώ διάλεξαν το δικό τους σποράκι για να το φυτέψουν στο σπίτι τους.
Επίσης, άκουσαν με μεγάλη προσοχή από τον λαογράφο του MedINA, Ραφαήλ Γιαννέλη, έθιμα του τόπου μας που σχετίζονται με τις ποικιλίες και λάμβαναν χώρα από τους αγρότες για να τιμήσουν την γη και τα δώρα της.
Με αυτήν την πολύ ιδιαίτερη δράση ολοκληρώθηκε το εκπαιδευτικό μέρος του έργου LEMRACE.
Ευχαριστούμε θερμά τη Διευθύντρια του σχολείου, κυρία Μαρίνα Ράλλη, και τις νηπιαγωγούς για τη εξαιρετική συνεργασία, τη συμβολή τους και την όλη φιλοξενία.
Το έργο «Διατήρηση του φυτογενετικού πλούτου της Λήμνου: τοπικές ποικιλίες για την αειφόρο ανάπτυξη του λημνιακού αγροδιατροφικού συστήματος» υλοποιείται από το Μεσογειακό Ινστιτούτο για τη Φύση και τον Άνθρωπο και το Ινστιτούτο Γενετικής Βελτίωσης & Φυτογενετικών Πόρων (ΙΓΒΦΠ) του ΕΛΓΟ ΔΗΜΗΤΡΑ και χρηματοδοτείται από το Πράσινο Ταμείο.
Οι τοπικές ποικιλίες για τις επόμενες γενιές: εκπαιδευτική δράση στο ΕΠΑΛ Μούδρου
Στο πλαίσιο του έργου LEMRACE για τη διατήρηση της αγροτικής γενετικής κληρονομιάς της Λήμνου, οι μαθητές του ΕΠΑΛ Μούδρου γνώρισαν από κοντά πολλές από τις ιδιαίτερες τοπικές ποικιλίες τις Λήμνου. Η γεωπόνος του MedINA, Δανάη Σφακιανού, επισκέφθηκε το σχολείο και οι μαθητές είχαν την ευκαιρία να δουν σπάνιους σπόρους τοπικών ποικιλιών Λήμνου, να μάθουν γιατί είναι σημαντική η διαφύλαξή τους και ποιες είναι οι καλλιεργητικές πρακτικές που ακολουθούνται, όπως οι αποστάσεις φύτευσης, η εποχή σποράς τους κ.ά.
Ανάμεσα στις πολύτιμες ποικιλίες τους νησιού που γνώρισαν οι μαθητές/μαθήτριες ήταν η ποικιλία Ρόβη, μια εξαιρετικά σπάνια ποικιλία την οποία καλλιεργούσαν συστηματικά παλαιότερα και με αυτήν τάιζαν τα βοοειδή που όργωναν τα χωράφια. Παράλληλα, έμαθαν και για τις ποικιλίες Λαφύρι και Άφκο, τα λαθούρια της Λήμνου, όπου με τον σπασμένο και αποφλοιωμένο τους σπόρο, φτιάχνετε η γνωστή μας φάβα.
Η δράση έκλεισε με τη φύτευση των τοπικών ποικιλιών στον χώρο του σχολείου, όπου οι μαθητές με πολλή προσοχή έσπειραν σπόρους ρόβης, φασόλας, ρεβυθιού, λούπινου, άφκου, ασπρομύτικου φασολιού και Λαφυριού.
Ευχαριστούμε πολύ τον Διευθυντή του σχολείου, Νικόλαο Ρηγόπουλο, για το θερμό καλωσόρισμα και τις καθηγήτριες Ασημένια Χονδρούδη, Mαρία Δερβίση και Ελευθερία Ταμπάκη για την εξαιρετική συνεργασία.
Το έργο «Διατήρηση του φυτογενετικού πλούτου της Λήμνου: τοπικές ποικιλίες για την αειφόρο ανάπτυξη του λημνιακού αγροδιατροφικού συστήματος» υλοποιείται από το Μεσογειακό Ινστιτούτο για τη Φύση και τον Άνθρωπο (MedINA) και το Ινστιτούτο Γενετικής Βελτίωσης και Φυτογενετικών Πόρων (ΙΓΒΦΠ) του ΕΛΓΟ-ΔΗΜΗΤΡΑ και χρηματοδοτείται από το Πράσινο Ταμείο.
Γνωριμία με τις τοπικές ποικιλίες Λήμνου
Τα λαθούρια της Λήμνου: Άφκος & Λαφύρι
Η Λήμνος διαθέτει μεγάλη γκάμα τοπικών ποικιλιών καλλιεργούμενων φυτών, η ιστορία των οποίων χάνεται στον χρόνο. Αν και αρκετές ποικιλίες έχουν εκλείψει με τα χρόνια λόγω της εγκατάλειψης της καλλιέργειάς τους αλλά και της εισαγωγής νέων, «βελτιωμένων» ποικιλιών, ορισμένες από αυτές διασώζονται μέχρι σήμερα και θεωρούνται σημαντικοί φυτογενετικοί πόροι, η προστασία των οποίων είναι εξαιρετικά σημαντική.
Στο πλαίσιο του έργου «LEMRACE – Διατήρηση του φυτογενετικού πλούτου της Λήμνου», η ομάδα του MedINA προβαίνει στις απαραίτητες ενέργειες για την προστασία των ποικιλιών της Λήμνου και την ένταξή τους στον Εθνικό Κατάλογο Ποικιλιών, ο οποίος αποτελεί τον μοναδικό μέχρι σήμερα θεσμικό τρόπο προστασίας και διάσωσης των φυτογενετικών πόρων στην Ελλάδα! Παράλληλα, αναπτύσσει ένα δίκτυο διατηρητών στο νησί, αλλά και την «Κιβωτό Λημνιακών Σπόρων», μια κοινοτική τράπεζα σπερμάτων, για να διαφυλάξει και διαδώσει την καλλιέργεια των οσπρίων αυτών.
Ανάμεσα στα είδη τα οποία μελετώνται και αποτελούν αντικείμενο του LEMRACE είναι και οι ποικιλίες λαθουριών, τα είδη φυτών δηλαδή από τα οποία φτιάχνουμε την αγαπημένη μας φάβα!
Σύμφωνα και με τους Μπεμπέλη & Θανόπουλο (2020), η λέξη φάβα δεν αναφέρεται σε κάποιο συγκεκριμένο είδος παρά στον τρόπο μαγειρέματος σπασμένων σπόρων οσπρίων, και σε πολλά μέρη της Ελλάδας αρκετά διαφορετικά είδη αποτελούν το βασικό υλικό: στη Μάνη, η φάβα παρασκευάζεται από κουκιά (Vicia faba), σε μέρη των Κυκλάδων από μπιζέλι (Pisum sativum), ενώ στη Σκύρο, την Εύβοια και την Κάρπαθο από το λαθούρι το κλύμενο (Lathyrus clymenum).
Το πιο γνωστό λαθούρι της Λήμνου είναι ο άφκος (Lathyrus ochrus (L.) D.C.), το οποίο σπέρνεται κατά τους μήνες Νοέμβριο – Δεκέμβριο. Παράλληλα, όμως, στη Λήμνο η φάβα φτιάχνεται και από δύο ποικιλίες λαφυριού (Lathyrus sativus L.), οι οποίες είναι λιγότερο γνωστές αλλά και πιο ευαίσθητες σε παγετούς και σπέρνονται Φεβρουάριο – Μάρτιο.
Πηγές αναφέρουν την καλλιέργεια του λαθουριού στη Λήμνο κατά τον 16ο αιώνα, αλλά και πιο πρόσφατα, τη δεκαετία του 1940, όταν καλλιεργούνταν συστηματικά σε διάφορα χωριά της Λήμνου, όπως το Βάρος, το Ρουσσοπούλι, το Ρωμανού, το Καρπάσι, την Πλάκα, την Παναγιά κ.ά.
Η φάβα αποτελούσε ένα κυρίως γεύμα λιτό και καθημερινό, βασικό στοιχείο της λημνιακής αγροδιατροφής. Αν και προς το τέλος του 20ου αιώνα υπήρξε λιγότερο δημοφιλής, τα τελευταία χρόνια έχει κάνει δυναμική επιστροφή στις κουζίνες των σπιτιών αλλά και τους καταλόγους των εστιατορίων.
Η παρασκευή της φάβας απλή: βράζεται στο νερό και αφού χυλώσει σερβίρεται με κρεμμύδι ψιλοκομμένο και λάδι, ενίοτε και με ανθούς κάπαρης. Αποτελεί όμως και βασικό συστατικό της νέας δημιουργικής τοπικής κουζίνας, με μάγειρες του νησιού να τη συνδυάζουν με θαλασσινά, όπως χταπόδι, και άλλα.
Για την επιτυχή εγγραφή των ποικιλιών στον Εθνικό Κατάλογο προηγείται σειρά ενεργειών: από τη συλλογή πληροφορίων για την ιστορική παρουσία της κάθε ποικιλίας, η οποία προκύπτει από συνεντεύξεις με ηλικιωμένους κατοίκους της περιοχής, έως την ενδελεχή εξέταση βιβλιογραφικών πηγών και τοπικών ιστορικών φύλλων εφημερίδων.
Παράλληλα, απαραίτητες είναι και οι πληροφορίες για τον παραδοσιακό τρόπο καλλιέργειάς τους καθώς και για τα μορφολογικά τους χαρακτηριστικά. Ειδικά για το δεύτερο, απαιτείται πληθώρα μορφολογικών μετρήσεων κατά τη διάρκεια όλων των σταδίων ανάπτυξης του φυτού, από την εμφάνιση των κοτυληδόνων -των πρώτων «φύλλων» του φυτού- μέχρι και την ανάπτυξη των καρπών και την ολοκλήρωση του βιολογικού τους κύκλου.
Στη συνέχεια, και σε επικοινωνία με τα ειδικά τμήματα των αρμόδιων αρχών, κατατίθεται συνολικός φάκελος για την αναγνώριση της τοπικής ποικιλίας και την ένταξή της στον Εθνικό Κατάλογο Ποικιλιών Καλλιεργούμενων Φυτικών Ειδών.
Μια τέτοια ενέργεια βοηθά όχι μόνο στο να αναγνωριστεί επίσημα, σε θεσμικό επίπεδο, μία τοπική ποικιλία, αλλά συμβάλλει και στη διάδοσή της στο ευρύ κοινό, δημιουργώντας έτσι τις προϋποθέσεις για την καλύτερη αξιοποίησή της από τους γεωργούς για την παραγωγή ποιοτικών προϊόντων με προστιθέμενη αξία, συνδεδεμένα με την ιστορία και τη γαστρονομική παράδοση της Λήμνου.
Το έργο «Διατήρηση του φυτογενετικού πλούτου της Λήμνου: τοπικές ποικιλίες για την αειφόρο ανάπτυξη του λημνιακού αγροδιατροφικού συστήματος», προϋπολογισμού 49.750,00 € υλοποιείται από το Μεσογειακό Ινστιτούτο για τη Φύση και τον Άνθρωπο και το Ινστιτούτο Γενετικής Βελτίωσης & Φυτογενετικών Πόρων (ΙΓΒΦΠ) / Τράπεζα Διατήρησης Γενετικού Υλικού (ΤΓΥ) του ΕΛΓΟ ΔΗΜΗΤΡΑ στο πλαίσιο του χρηματοδοτικού προγράμματος «ΦΥΣΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ & ΚΑΙΝΟΤΟΜΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ 2023», του ΑΞΟΝΑ ΠΡΟΤΕΡΑΙΟΤΗΤΑΣ 4: «ΚΑΙΝΟΤΟΜΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ ΜΕ ΤΟΥΣ ΠΟΛΙΤΕΣ». Το έργο ανήκει στο θεματικό πεδίο «Α.4. Προστασία και Διατήρηση της Βιοποικιλότητας» και χρηματοδοτείται από το Πράσινο Ταμείο.
Πηγές
Μπεμπέλη, Π.Ι. και Θανόπουλος, Ρ. (επιμελητές) 2020. Ο φυτικός πλούτος της Λήμνου - Πηγή ευημερίας για την τοπική κοινωνία. MedINA, Αθήνα, Ελλάδα.